Pończoszarnia

Poznaj historię

Po przejęciu Zakładów Żyrardowskich od Banku Polskiego przez Karola Hiellego i Karola Augusta Dittricha rozpoczął się okres szybkiej modernizacji i rozbudowy fabryki. W 1870 roku przy dawnej ulicy Długiej, obecnie Bolesława Limanowskiego, wzniesiono murowany, trzykondygnacyjny budynek pończoszarni. Początkowy kompleks tworzyły budynek główny, ekspedycja oraz magazyn.

Pod koniec lat 70. XIX wieku dobudowano kolejne skrzydło, a na przełomie XIX i XX wieku zakład został znacznie rozbudowany. Powstały wówczas skrzydła zamykające wewnętrzny, prostokątny dziedziniec, dostępny przez bramy od północy i południowego wschodu. Na początku XX wieku, aż do około 1910 roku, żyrardowska pończoszarnia była największą fabryką tego typu na świecie i zatrudniała ponad 1,5 tysiąca osób.

Budynek ucierpiał podczas zniszczeń wojennych w 1914 roku – uszkodzona została między innymi południowa część jednego ze skrzydeł. W okresie międzywojennym oraz po zakończeniu II wojny światowej kompleks odbudowywano i wielokrotnie modernizowano.

W 1967 roku przedsiębiorstwo otrzymało nazwę „Stella”. Produkowano tu przede wszystkim bawełniane wyroby pończosznicze i bieliźniane. Produkcja trwała do pierwszych lat XXI wieku, a po jej zakończeniu część kompleksu przez wiele lat pozostawała nieużytkowana. Obecnie dawna pończoszarnia jest objęta projektami rewitalizacyjnymi, które zakładają adaptację części zabytkowego budynku na funkcje publiczne związane z obsługą mieszkańców powiatu.

Architektura

Kompleks dawnej pończoszarni został założony na planie zbliżonym do litery „U”, z dłuższym skrzydłem wschodnim i wewnętrznym dziedzińcem. Tworzą go trzy połączone skrzydła, częściowo podpiwniczone. Skrzydła zachodnie i północne były pierwotnie trzykondygnacyjne, natomiast skrzydło wschodnie – czterokondygnacyjne. W latach 70. XX wieku część zachodniego skrzydła podwyższono o dodatkową kondygnację.

Budynek wzniesiono z cegły ceramicznej. W jego wnętrzach zastosowano zróżnicowane konstrukcje stropów, w tym sklepienia odcinkowe oparte na stalowych belkach oraz stropy wspierane przez charakterystyczne żeliwne kolumny. Poszczególne skrzydła przykryto dachami o różnych formach, dostosowywanymi w kolejnych okresach do zmieniających się potrzeb zakładu.

Ceglane elewacje są wieloosiowe i uporządkowane za pomocą poziomych gzymsów oraz pionowych lizen. Ich najbardziej dekoracyjne fragmenty znajdują się na górnych kondygnacjach, gdzie zastosowano arkadowe płyciny, biforia, okrągłe okulusy oraz ceglane fryzy. Okna niższych kondygnacji zamknięto łukami odcinkowymi, a portal bramy w elewacji północnej otrzymał ceglaną archiwoltę. Mimo licznych przebudów kompleks zachował najważniejsze cechy ceglanej architektury przemysłowej przełomu XIX i XX wieku.